Vua Hàm Nghi

Tháng 9-1935, Édition Nam Ký (Hà Nội) xuất bản cuốn truyện lịch sử “Vua Hàm Nghi” của Phan Trần Chúc. Trước khi in thành sách, truyện này đã được đăng nhiều kỳ trên Hà Thành Ngọ Báo – tờ báo do Phan Trần Chúc làm chủ bút – từ ngày 11-6-1935.

Khi giới thiệu cuốn sách này trên Ngọ Báo, Phan Trần Chúc cho biết, mục đích ông viết cuốn “Vua Hàm Nghi” là để lấp vào những đoạn sử “chép rất lờ mờ” về giai đoạn này. Nhà văn cũng khẳng định: “Nhà làm sử dù có vì lẽ riêng mà che phủ nó đi thì người sau cũng tìm ra. Vì, người ta có thể đổi một chế độ, có thể xửa (sửa) lại một bức địa đồ, nhưng không ai có thể thay đổi lịch sử của một dân tộc” (Ngọ Báo ra ngày 31-5-1935).

Truyện “Vua Hàm Nghi” phục dựng bối cảnh thời vua Tự Đức cuối thế kỷ thứ XIX, triều đình nhà Nguyễn liên tiếp thất bại trước sự xâm lăng của quân Pháp. Khi vua Tự Đức lâm bệnh, triều đình trở nên rối ren. Trong triều mọi việc lớn nhỏ do hai nhóm chủ chiến (Nguyễn Văn Tường và Tôn Thất Thuyết) và chủ hòa (Trần Tiễn Thành) chia nhau quản lý. Sau cái chết của Tự Đức, triều đình càng hỗn loạn. Vua Dục Đức lên ngôi chưa lâu lại bị phế lập. Vua Hiệp Hòa lên thay. Phan Đình Phùng vì mâu thuẫn với Nguyễn Văn Tường và Tôn Thất Thuyết nên bị tống giam rồi bỏ về Hà Tĩnh chiêu mộ nghĩa quân phất cờ khởi nghĩa. Quyền hành trong triều lúc này đều nằm trong tay “con hùm xám” Tôn Thất Thuyết.

Tháng 8-1883, Pháp tấn công và chiếm được cửa biển Thuận An. Triều đình Nguyễn buộc phải ký bản “Hiệp ước trên vũng máu”, thừa nhận sự bảo hộ của người Pháp. Tuy ép được triều đình nhà Nguyễn nhưng quân Pháp cũng hiểu rằng chừng nào để Tôn Thất Thuyết và Nguyễn Văn Tường ngoài vòng cương tỏa thì chưa thể bình định được nước Nam. Về phía các ông Tường- Thuyết cũng có ý đồ chuẩn bị cho việc đánh Pháp.

Chỉ trong vòng 3 năm, ngai vàng liên tiếp đổi chủ, từ Dục Đức đến Hiệp Hòa rồi Kiến Phúc. Ngày 1-8-1884, hoàng tử Ưng Lịch khi đó 14 tuổi đang sống vùng ngoại ô kinh thành bị bắt mặc long bào lên ngôi hoàng đế, hiệu là Hàm Nghi. Sau cuộc tấn công quân Pháp ở Kinh thành Huế thất bại, Tôn Thất Thuyết hộ tống vua Hàm Nghi chạy ra Tân Sở (Quảng Trị). Đôi lần vua Hàm Nghi cũng muốn quay về Huế nhưng Nguyễn Văn Tường kiên quyết ngăn cản. Nhưng sau khi chạy đến làng La Chữ thì Nguyễn Văn Tường lại trốn chạy, đến gặp Giáo sĩ Gaspar nhờ giúp đỡ để giao thiệp với Pháp (đây chỉ là chi tiết trong sách “Vua Hàm Nghi”, còn thực tế lịch sử không phải như vậy). Sau Tường bị Pháp đầy ra đảo Tahiti và mất ở đó.

Ở Tân Sở một thời gian, vua Hàm Nghi được Tôn Thất Thuyết hộ tống ra châu Mường Mahasay. Trong lúc đó, ở triều đình, Thống soái Decourcy đưa Đồng Khánh lên ngôi vua, Nguyễn Hữu Độ được đứng đầu Viện Cơ Mật. Vua Hàm Nghi vượt đèo Quy Hợp về đất Hương Khê- Hà Tĩnh nơi phong trào kháng Pháp của Phan Đình Phùng đang rất mạnh. Tại đây, vua Hàm Nghi phát chiếu Cần Vương.

Dưới ngọn cờ Cần Vương, các cuộc chống Pháp nổ ra khắp nơi như Lê Trực ở Thanh Thủy; Đinh Nho Hạnh ở Vu Quy; Tống Duy Tân và Đinh Công Tráng khởi nghĩa ở Bắc Trung Kỳ…Tuy nhiên, các cuộc khởi nghĩa đều bị quân Pháp dập tắt. Năm 1889, do Trương Quang Ngọc làm phản, vua Hàm Nghi bị bắt, Tôn Thất Đạm tuẫn tiết. Sau đó vua Hàm Nghi bị đày sang Phi châu.

Cuốn “Vua Hàm Nghi” được Édition Nam Ký in xong vào ngày 25-9-1935 với 2.100 bản, giá bán 0$70 (7 hào). Sau khi cuốn sách ra mắt bạn đọc đã có rất nhiều tranh cãi xung quanh cuốn sách này.